नुवाकोट — नुवाकोटको ऐतिहासिक तथा धार्मिक महत्व बोकेको सिन्दुरे जात्रा यस वर्ष पनि परम्परागत विधिअनुसार सुरु भई मुख्य अनुष्ठानहरू सम्पन्न भएका छन्। नुवाकोट भैरवी मन्दिर केन्द्रित यो जात्रा सल्लाको लिङ्गो ठड्याएर औपचारिक रूपमा आरम्भ गरिएको हो, जुन शक्ति, स्थायित्व र सामुदायिक एकताको प्रतीक मानिन्छ।
जात्राको मुख्य दिन धामी हरिमानसिंह डंगोलले विधिपूर्वक भोग ग्रहण गरेपछि सिन्दुर खेलाइ (सिन्दुरे जात्रा) सम्पन्न गरिएको थियो। यो क्षणलाई जात्राको प्रमुख धार्मिक बिन्दुका रूपमा लिइन्छ, जहाँ देवता र मानवबीचको सम्बन्धलाई प्रतीकात्मक रूपमा पुनःस्थापित गरिएको विश्वास गरिन्छ। धामीद्वारा सिन्दुर वितरण गरेपछि सर्वसाधारणले एकअर्कालाई सिन्दुर लगाउँदै हर्षोल्लासका साथ पर्व मनाउने परम्परा आज पनि उस्तै जीवित छ।
किम्वदन्ती अनुसार जालपादेवी आफ्नो माइती भैरवी मन्दिर आएको अवसरमा गरिएको स्वागत र खुशीको अभिव्यक्तिका रूपमा सिन्दुर जात्राको सुरुवात भएको मानिन्छ। देवीघाटस्थित जालपा देवी मन्दिर बाट फर्किएका धामी–धमिनी धरमपानी हुँदै बाजागाजासहित भैरवी मन्दिर परिसरमा प्रवेश गर्दा जात्राले चरम रूप लिने गर्दछ। यस प्रक्रियाले देवीको आगमन, सम्मान र बिदाइको सम्पूर्ण चक्रलाई प्रतीकात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्छ।
जात्राको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष रथ यात्रा हो। भैरवी मन्दिरबाट निकालिएको रथ बाजागाजा, निशाना झण्डा र नेपाली सेनाको सलामीसहित तलेजु भवानी मन्दिर सम्म पुर्याइन्छ। यसले राज्यस्तरीय सम्मान र धार्मिक आस्थाबीचको ऐतिहासिक सम्बन्धलाई झल्काउँछ। नुवाकोट दरबार क्षेत्रसँग जोडिएको यो परम्परा मल्लकालीन र पछि शाहकालीन धार्मिक-सांस्कृतिक निरन्तरताको जीवित प्रमाण मानिन्छ।
यद्यपि, यस वर्ष सिन्दुर खेलाइ, पूजा, रथ यात्रा तथा भोज जस्ता मुख्य विधि सम्पन्न भइसके पनि जात्राको औपचारिक समापन अझै बाँकी रहेको छ। स्थानीयका अनुसार जात्राको सुरुवातमा ठड्याइएको सल्लाको लिङ्गो केही हप्तापछि मात्र ढालिनेछ। यही लिङ्गो ढाल्ने प्रक्रियालाई जात्राको अन्तिम र निर्णायक चरण मानिन्छ। लिङ्गो ढाल्नु भनेको शक्ति चक्रको पूर्णता, देवीको बिदाइ र पर्वको औपचारिक समाप्तिको संकेत हो।
फागु पूर्णिमादेखि सुरु भई करिब एक महिनासम्म चल्ने सिन्दुरे जात्रा केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई सामाजिक एकता, सांस्कृतिक पहिचान र ऐतिहासिक निरन्तरताको सशक्त अभिव्यक्ति हो। परम्परागत विवाद र व्यवस्थापनका चुनौतीहरूबीच पनि स्थानीय समुदायले यसको मौलिकता जोगाउँदै आएको तथ्यले नुवाकोटको सांस्कृतिक चेतनाको गहिराइ प्रस्ट पार्छ।
यसरी, मुख्य विधि सम्पन्न भइसके पनि लिङ्गो ढाल्ने बाँकी रहँदा सिन्दुरे जात्रा अझै ‘जारी’ अवस्थामै रहेको छ—जहाँ अन्तिम समापनसँगै श्रद्धा, इतिहास र परम्पराको अर्को चक्र पूरा हुनेछ।
